स्वतःलाच सोडून देण्यासाठी तुम्हाला का वाढवले गेले.

तुमच्या लहानपणाची आठवण करा…

तुमच्या आईवडिलांनी तुम्हाला मनापासून किती वेळा विचारले, “तुला काय हवे आहे?”, “तुला काय वाटते?”, “तुला कसे वाटत आहे?”, “तुझा कशावर विश्वास आहे?” किंवा “तुला काय करायचे आहे?”

अनेकांच्या बाबतीत, बहुतेक फार वेळा नाही.

कारण अनेकांचे संगोपन एका अगदी वेगळ्याच प्रश्नाभोवती होते. “तुला काय हवे आहे?” याभोवती नाही, तर “तुझ्या आईवडिलांना तुझ्याकडून काय हवे आहे?” “तू काय करावे असे त्यांना वाटते?” “तू कसे वागावे?” “त्यांना नाराज करू नये म्हणून तू काय बोलायला हवे?” “ओरडा पडू नये म्हणून काय करायला हवे?” “आईबाबांना खूश कसे ठेवायचे?”

मुलांना पालकत्वाची गरज असतेच. मर्यादांची गरज असते. शिस्तीची गरज असते. त्यांना नाही असेही सांगावे लागते. मुलांना हवे ते, हवे तेव्हा करू द्यावे, असे मी म्हणत नाही. मी एवढेच म्हणतोय की, मुलाला हवे ते नेहमीच मिळू शकत नाही हे शिकवणे आणि त्याला काय हवे आहे याला किंमतच नाही हे शिकवणे, यांत खूप मोठा फरक आहे.

आणि मला वाटते, अनेक जण दुसराच धडा शिकत मोठे झाले.

बालपणातल्या अगदी छोट्या, रोजच्या गोष्टींतही हे दिसते. मूल शाळेतून घरी येते आणि पालक विचारत नाहीत, “आज रात्री तुला काय खायला आवडेल?” ते म्हणतात, “हेच तू खाणार आहेस.” मूल म्हणते, “मला हे आवडत नाही,” आणि अचानक ती समस्या होते. “तरीही तुला हे खावेच लागेल.” “संपवेपर्यंत जेवणाच्या जागेवरून उठायचे नाही.” “हे खाल्ले नाहीस तर गोड खायला मिळणार नाही.”

आता मूल विचार बदलते म्हणून पालक दररोज पाच वेगवेगळे पदार्थ बनवू शकत नाहीत, हे उघड आहे. तो माझा मुद्दा नाही. या सगळ्यातून नकळत आपण मुलाला काय सांगत असतो, हा माझा मुद्दा आहे.

मुलाने फक्त आपली आवड व्यक्त केली आहे. “मला हे आवडत नाही.” पण “तुला हवे ते नेहमी मिळणार नाही, तरी तुला काय हवे आहे हे महत्त्वाचे आहे” असे शिकवण्याऐवजी आपण त्याला “तुला काय हवे आहे, याला अर्थ नाही” असे शिकवत असू शकतो.

आणि तो धडा जेवणापुरता राहत नाही. तो खूप खोल जातो.

तो असा होतो: “मला हे आवडत नाही, याला महत्त्व नाही. मला हे करायचे नाही, याला महत्त्व नाही. मी वेगळा विचार करतो किंवा मला वेगळे वाटते, याला महत्त्व नाही. आईबाबांना हवे ते मी करणे, हेच महत्त्वाचे.”

अभिप्राय आणि भावनांच्या बाबतीतही आपण अगदी हेच करतो.

लहानपणी आईवडिलांशी वाद होताना, तो संपावा म्हणून शेवटी त्यांना हवे ते बोललेले आपल्यापैकी किती जण आहेत?

तुम्हाला खरोखर काय वाटते, हे तुम्हाला माहीत होते. तुमच्या खऱ्या भावना तुम्हाला माहीत होत्या. पण ते त्यांना ऐकायचेच नाही, हेही माहीत होते. त्यांना खूश करणारे उत्तरच त्यांना हवे होते.

तुम्ही तुमचा खरा विचार सांगत राहिलात, तर अचानक तुम्ही “उलट उत्तरे देत आहात”, “उद्धट आहात”, “बंडखोर आहात” किंवा “अनादर करत आहात” असे व्हायचे.

मग शेवटी तुम्ही काहीतरी शिकलात. खोटे बोलणे सोपे आहे. त्यांना ऐकायचे ते सांगणे सोपे आहे. सहमत असल्याचे नाटक करणे सोपे आहे. प्रामाणिकपणामुळे होणारा वाद झेलण्यापेक्षा आपले खरे विचार आणि भावना सोडून देणे सोपे आहे.

तुम्ही शिकलात की स्वतःला प्रामाणिकपणे व्यक्त करणे चुकीचे आहे आणि कुणाला खूश करण्यासाठी स्वतःला सोडून देणे योग्य आहे.

आणि मुलाला शिकवण्यास हा अतिशय धोकादायक धडा आहे. कारण आता तुम्ही फक्त आज्ञाधारकपणा शिकवत नाही. स्वतःशी खरे न राहणे शिकवत आहात.

तुम्ही शिकवत आहात की प्रामाणिकपणा संघर्ष निर्माण करतो आणि अभिनय शांतता निर्माण करतो. स्वतःच्या ठाम विश्वासांपेक्षा इतरांची मान्यता महत्त्वाची आहे. नात्यांतून सुरक्षितपणे पुढे जाण्याचा मार्ग म्हणजे समोरच्याला आपल्याकडून काय हवे आहे हे ओळखणे आणि तसे बनणे.

तुम्ही तुमच्या मुलाला स्वतःला सोडून द्यायला, खरे स्वतः नसताना वावरायला आणि सर्वात वाईट म्हणजे स्वतःची ठाम मतेच नसावीत असे शिकवत आहात.

मग हळूहळू, नकळत, मूल शिकते: “मी काय विचार करतो यापेक्षा आईबाबांना मी काय विचार करावा असे वाटते, ते महत्त्वाचे. माझ्या भावनांपेक्षा मला कसे वाटावे असे त्यांना वाटते, ते महत्त्वाचे. माझ्या इच्छांपेक्षा त्यांच्या इच्छा महत्त्वाच्या. मी कोण आहे याबद्दल खरे बोलण्यापेक्षा त्यांना खूश ठेवणे महत्त्वाचे.”

आणि मग तुम्ही मोठे होता.

आईबाबा नाहीसे होत नाहीत. त्यांचे चेहरे फक्त बदलतात.

आता आईबाबांच्या जागी तुमचे मित्र, प्रेमसंबंध, सहकारी, वरिष्ठ, समाजमाध्यमे… सगळे येतात.

आणि लहानपणी शिकलेली तीच नात्यांची पद्धत तुम्ही मोठेपणी प्रत्येक नात्यात घेऊन जाता.

लहानपणी शिकलेले तेच प्रश्न अजून विचारत असता. “त्यांना माझ्याकडून काय हवे आहे? मी काय बोलायला हवे? कसे वागायला हवे? मी कसा असलो तर त्यांना आवडेन? त्यांना नाराज न करता कोणते मत मांडू शकतो? मला काय लपवायला हवे? माझा स्वीकार व्हावा म्हणून स्वतःत काय बदलायला हवे?”

फरक एवढाच की आता तुम्हाला तसे करायला कोणी सांगावे लागत नाही.

तुम्ही ते आपोआप करता.

एखाद्या खोलीत शिरल्यावर “मी कोण आहे?” असे विचारण्याऐवजी तुम्ही नकळत विचारता, “इथे मला कोण बनायला हवे?”

इथेच इतरांना खूश ठेवण्याची सवय, फार वेळा हो म्हणण्यापेक्षा खूप मोठी होते. ती जगण्याची संपूर्ण पद्धत बनते.

स्वतःला समजून घेण्याआधी तुम्ही इतर सगळ्यांना वाचायला शिकता. तुमच्या आसपासच्या प्रत्येकाला कसे वाटते हे तुम्हाला नेमके माहीत असते. त्यांना तुमच्याकडून काय अपेक्षित आहे, काय आवडेल, कशाने निराशा होईल, तुम्ही कसे असलेले त्यांना जास्त आवडता, हे सगळे तुम्हाला माहीत असते.

पण तुम्हाला स्वतःला काय हवे आहे असे विचारा, आणि अचानक तुम्हाला काहीच कळत नाही.

तुम्हाला खरोखर काय वाटते असे विचारा, आणि तुम्ही अडखळता.

तुमचा खरोखर कशावर विश्वास आहे असे विचारा, आणि आधी इतर सगळ्यांचा कशावर विश्वास आहे याचा विचार सुरू होतो.

कसे कपडे घालायचे, काय करायचे, काय बोलायचे, कसे आयुष्य जगायचे, हे स्वतःला विचारा. उत्तर देण्याआधीच कुणाला हे आवडणार नाही, याचा तुम्ही विचार करत असता.

स्वतःला सोडून देणे म्हणजे हेच.

ते फक्त आपल्या इच्छा सोडणे नाही. आपले विचार, भावना, विश्वास, मूल्ये, व्यक्त होण्याची पद्धत आणि शेवटी आपण कोण आहोत तेच सोडून देणे आहे.

आणि मला वाटते, म्हणूनच स्वतःचा विचार केल्याक्षणी अनेकांना अपराधी वाटते.

हे वाचणाऱ्यांपैकी किती जणांना “मला काय हवे आहे?” असे स्वतःला विचारताना अस्वस्थ वाटते?

किती जणांना लगेच आपण स्वार्थी आहोत असे वाटते? स्वतःचा किंचित विचार केल्याबद्दलही हा साधा प्रश्न आपल्यात अपराधीपणा, लाज आणि स्वार्थी असल्याची भावना निर्माण करतो.

किती जणांना कोणावर परिणाम होईल, कोण नाराज होईल, निराश होईल किंवा दुखावेल याचा आधी विचार केल्याशिवाय निर्णय घेता येत नाही?

आणि खरेच, किती जण स्वतःच्या प्राधान्यक्रमात अगदी तळाशी आहेत?

तुमच्या स्वतःच्या प्राधान्यक्रमात तुमच्यापेक्षा वर अक्षरशः सगळे लोक आणि सगळ्या गोष्टी असलेले किती जण आहेत?

तुमचा जोडीदार. कुटुंब. मित्र. काम. वरिष्ठ. सगळ्यांना तुमच्याकडून अपेक्षित असलेले. सगळ्यांना तुमच्याकडून हवे असलेले. सगळे तुमच्याबद्दल काय विचार करतात ते.

स्वतःचा विचार करण्याआधी तुम्ही या सगळ्यांचा विचार करता.

आणि अखेर, अगदी तळाशी कुठेतरी, जागा उरली तर, जी सहसा उरत नाही, तुम्ही स्वतःचा विचार करता. पण लगेच अपराधी वाटते आणि पुन्हा स्वतःला विसरता.

खरेच, क्षणभर थांबून याचा विचार करा.

तुमच्या स्वतःच्या आयुष्यात तुम्हीच सर्वात कमी महत्त्वाचे असणे निरोगी कसे असू शकते?

तरी आपण स्वतःला हे निरोगी असल्याचे पटवून दिले आहे.

आपण स्वतःला सोडून देण्याचे कौतुक केले आणि त्याला निस्वार्थीपणा म्हटले.

पण त्या एकच गोष्टी नाहीत.

इतरांची काळजी घेणे चांगले आहे. त्याग करणे चांगले आहे. तडजोड चांगली आहे. कधीकधी स्वतःच्या गरजांआधी दुसऱ्याच्या गरजा ठेवणे चांगले आहे. माणसांवर चांगले प्रेम करण्याचा तो भाग आहे.

पण कधीकधी दुसऱ्याला आधी ठेवणे आणि कायमस्वरूपी स्वतःला शेवटी ठेवणे, यांत खूप मोठा फरक आहे.

“फक्त मीच महत्त्वाचा” असे मानून जगणे जितके अनारोग्यकारक आहे, तितकेच “माझ्याशिवाय सगळे महत्त्वाचे” असे मानून जगणेही अनारोग्यकारक आहे.

एक टोक इतर सगळ्यांकडे पूर्ण दुर्लक्ष करते. दुसरे टोक स्वतःकडे पूर्ण दुर्लक्ष करते. दोन्ही निरोगी नाहीत. दोन्ही तितकीच वाईट आहेत.

पण पहिल्याला दोष देण्यात आणि दुसऱ्याचे कौतुक करण्यात आपण फार पटाईत आहोत.

आपण फक्त स्वतःचाच विचार करणाऱ्याला स्वार्थी म्हणतो. ठीक आहे. तो आहेच. पण मग ज्याला स्वतःच्या मर्यादा ठरवता येत नाहीत, नाही म्हणता येत नाही, सगळ्यांना न पटणारे मत मांडता येत नाही, जो प्रत्येकासाठी स्वतःला बदलतो, खरे विचार आणि भावना दडपतो, ज्याला स्वतःच्या आयुष्यातून काय हवे आहे किंवा आपण कोण आहोत हेच माहीत नाही, त्याला आपण निस्वार्थी म्हणतो आणि त्याचे कौतुक करतो.

तो निस्वार्थी नाही. तो फक्त स्वतःला सोडून द्यायला शिकला आहे.

आणि असे जगणे थकवणारे असते.

प्रत्येक संवादात आपल्याकडे कसे पाहिले जात आहे हे ओळखावे लागत असेल तर सगळे चिंतेत का जगतात, यात आश्चर्य काय? कुणी आपल्यावर रागावले आहे का, निराश झाले आहे का, आपला न्याय करत आहे का, नाकारत आहे का किंवा आणखी वेगळ्या अपेक्षा करत आहे का, याचाच सतत विचार केल्याने थकवा येणारच.

आपल्या खऱ्या विचारांपासून, भावनांपासून, इच्छांपासून पूर्ण तुटून जगल्याने खोलवर दुःखी वाटू शकतेच. इतके लोक दीर्घकाळ चिंता आणि नैराश्यात असतात, यात आश्चर्य काय?

तुम्ही सतत अभिनय करत असता. सतत स्वतःला सोडून देत असता. स्वतःला वगळून सगळ्यांसाठी जगत असता.

आणि हा अभिनय अंतहीन असतो, कारण प्रत्येकाला तुमचे थोडे वेगळे रूप हवे असते.

म्हणूनच तुम्हाला खरे काय वाटते, काय हवे आहे हे स्वतःला विचारायला शिकणे इतके महत्त्वाचे आहे.

तुम्ही पालक असाल, तर तुमच्या मुलाला स्वतःचे उत्तर असण्याचा अधिकार आहे हे शिकवायला सुरुवात करा.

त्याला काय हवे आहे ते विचारा. काय विचार आहेत ते विचारा. कसे वाटते ते विचारा. कशावर विश्वास आहे ते विचारा. काय घालायचे आहे, काय खायचे आहे ते विचारा. काय आवडले आणि काय नाही ते विचारा. त्याला स्वतंत्र व्यक्ती बनायला आणि खऱ्या अर्थाने स्वतः असायला शिकवा.

त्याने मागितलेले सर्व काही द्यायची गरज नाही. त्याच्या प्रत्येक मताशी सहमत व्हायची गरज नाही. तो मुद्दाच नाही.

त्याचे अंतर्मन महत्त्वाचे आहे हे शिकवणे, हा मुद्दा आहे. त्याला स्वतःचा विचार करण्याची मुभा आहे हे शिकवा.

त्याचे मत अंतिम निर्णय नसले तरी महत्त्वाचे असू शकते हे शिकवा. तुमच्याशी असहमत असणे म्हणजे तुमचा अनादर करणे नाही हे शिकवा. तुमचा अहंकार इतका नाजूक आहे की तुम्हाला हवे त्याशिवाय काहीही ऐकता येत नाही, म्हणून त्याला तुमचा अहंकार सांभाळत बोलावे लागू नये. आपला खरा विचार मोकळेपणाने सांगता येतो हे शिकवा. सुरक्षित वाटावे किंवा शांतता टिकावी म्हणून तुम्हाला खोटे बोलण्याची गरज नाही हे शिकवा.

कारण संघर्ष संपवण्याचा सगळ्यात जलद मार्ग म्हणजे तुम्हाला ऐकायचे तेच सांगणे हे तुमचे मूल शिकले, तर तो धडा ते मोठेपणातही घेऊन जाईल.

मित्र, जोडीदार, वरिष्ठ, सगळ्यांशी ते तसेच वागेल. आणि बघता बघता अशी व्यक्ती तयार होईल जिला सगळेच गृहीत धरून गैरफायदा घेतात आणि जिला स्वतःची ठोस जाणीव किंवा स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व उरलेले नसते.

मग आपल्याला आश्चर्य वाटते की नाही म्हणता न येणारे, इतरांना निराश करणे सहन न होणारे, स्वतःला प्रामाणिकपणे व्यक्त न करता येणारे आणि सगळ्यांसाठी तयार केलेल्या स्वतःच्या रूपांखाली आपण खरे कोण आहोत हे न कळणारे प्रौढ का दिसतात.

म्हणून यापैकी कशातही तुम्हाला स्वतःची झलक दिसत असेल, तर कधी शिकवलेच गेले नाहीत असे काही प्रश्न स्वतःला विचारायला सुरुवात करायला हवी असे मला वाटते.

मला खरोखर काय वाटते? माझ्या खऱ्या भावना काय आहेत? मी खरोखर कशावर विश्वास ठेवतो? मला खरोखर काय हवे आहे? मला खरे काय बोलायचे आहे? खरे काय करायचे आहे? माझे आयुष्य कसे असावे असे मला वाटते? दुसऱ्याला हवे तसे बनण्याचा प्रयत्न करत नसताना मी कोण आहे?

आणि तुमच्याकडे उत्तर आहे म्हणून अपराधी वाटून घेऊ नका.

मी तुम्हाला आत्ममग्न व्हायला सांगत नाही. माणसांची काळजी करणे थांबवा असे सांगत नाही. इतरांच्या भावना आता अचानक बिनमहत्त्वाच्या झाल्या असे सांगत नाही.

तुमच्या स्वतःच्या भावना बिनमहत्त्वाच्या आहेत असे मानून जगणे थांबवा, असे सांगतोय.

इतरांसाठी स्वतःला सोडून न देता त्यांची काळजी घ्यायला शिका. त्यांच्या भावनांचाच तुमच्या प्रत्येक निर्णयावर ताबा राहू न देता त्या विचारात घ्यायला शिका. अभिनय न करता प्रेम करायला शिका. तुमच्या प्रामाणिकपणामुळे कुणी निराश झाले तरी प्रामाणिक राहायला शिका.

कारण चांगला माणूस समजले जाण्यासाठी तुम्हाला स्वतःला पूर्णपणे सोडून द्यावे लागू नये.

आणि तुमच्या स्वतःच्या आयुष्यात तुम्हीच सर्वात कमी महत्त्वाचे नसावेत.

कुणाला त्रास झाला तरी प्रामाणिक राहा. लोक हसले तरी तुम्ही तुम्हीच राहा. स्वतःची मते ठेवा आणि लोक असहमत होणारच हे स्वीकारा. इतरांच्या भीतीशिवाय स्वतःला व्यक्त करा. स्वतःचा आवाज, स्वतःचे विचार, स्वतःच्या आवडीनिवडी, इच्छा आणि आकांक्षा असू द्या. स्वतःचे स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व आणि स्वतःची ओळख असू द्या.

आणि शेवटी, इतर सगळ्यांची मान्यता मिळवण्यासाठी स्वतःला सोडून देणे अनैतिक आहे. दुसऱ्यांना फसवून आपल्या प्रभावाखाली आणण्याचा तो अत्युच्च प्रकार आहे आणि आपण दररोज प्रत्येकाला सांगत असलेले सर्वात मोठे खोटे आहे.

- Adam