आयुष्य अधिक चांगलं हवं असेल… हे वाचा.
कृत्रिम बुद्धिमत्तेने केलेले भाषांतर · मूळ इंग्रजी लेख
तुम्ही जे काही मानता, ते खरं असो किंवा खोटं, ते तुमच्या जगण्यात सत्य असल्यासारखं प्रकट होऊ शकतं.
आणि ही गोष्ट प्रचंड भीतीदायक आहे.
का, ते सांगतो.
आपण स्वतःला आपल्या विश्वासांनी मर्यादित करतो.
आणि कधी कधी आपण जे आयुष्य जगू शकत नाही असं आधीच ठरवलेलं असतं, ते अनुभवण्याआधीच आपल्या विश्वासांकडून हरलेले असतो.
आपण काय करू शकतो, हे आपण ठरवतो. आपण कशी व्यक्ती आहोत, हे आपण ठरवतो. लोक आपल्याबद्दल काय विचार करतात, हे आपण ठरवतो. आणि मग त्या विश्वासांतूनच आयुष्यातलं सगळं अनुभवत जातो.
आणि मी याहीपुढे जाईन. वैयक्तिकरीत्या माझा विश्वास आहे की आपल्या सर्वच वागण्याची सुरुवात आपण स्वतःबद्दल काय मानतो, यातून होते.
म्हणूनच आपल्या विश्वासांची तपासणी करणं अत्यंत महत्त्वाचं आहे.
याचं माझ्या आवडत्या उदाहरणांपैकी एक म्हणजे चेहऱ्यावरच्या व्रणांबद्दलचा एक अभ्यास.
संशोधकांनी अभ्यासात सहभागी झालेल्या महिलांच्या चेहऱ्यावर खरा वाटेल असा खोटा व्रण तयार केला. दुसऱ्या व्यक्तीशी संवाद साधण्यापूर्वी प्रत्येक महिलेला तो व्रण आरशात दाखवला.
संवाद सुरू होण्याच्या अगदी आधी संशोधकाने सांगितलं की व्रणाला मॉइश्चरायझर लावण्याची गरज आहे. पण ते लावत असल्याचं भासवत त्यांना न कळू देता त्याने तो व्रण पुसून काढला.
त्यामुळे आपल्या चेहऱ्यावर व्रण आहे असं मानत त्या महिला संवादात सहभागी झाल्या.
नंतर, चेहऱ्यावर व्रण असल्याचा विश्वास असलेल्या महिलांनी दुसऱ्या व्यक्तीच्या वागण्यातल्या काही गोष्टींचा, विशेषतः त्यांच्याकडे पाहण्याच्या पद्धतीचा, अर्थ त्या व्रणावरची प्रतिक्रिया असा लावला.
पण धक्कादायक गोष्ट अशी होती की तिथे व्रणच नव्हता.
ज्या गोष्टीवर त्यांचा विश्वास होता ती काढून टाकल्यानंतरही तो विश्वास त्यांच्या अनुभवाला आकार देत होता.
आणि विश्वासाबद्दल मला नेमकी हीच गोष्ट भीतीदायक वाटते.
विश्वास आपोआप खरं आणि खोटं यात फरक करत नाही. एखादी खोटी गोष्ट खरी आहे असं आपण मनापासून मानलं, तर ती खोटी गोष्ट खरीच असल्यासारखं आपण आयुष्य अनुभवू लागू शकतो.
कारण जे घडतं त्याचा अर्थ आपण आपल्या विश्वासांतून लावतो.
ते खोटं आपण कसं वागतो, कशाकडे लक्ष देतो आणि आपल्याबाबतीत घडणाऱ्या गोष्टींना कोणता अर्थ देतो, यावर प्रभाव टाकतं.
आणि मग आपण ते अनुभवत असल्यामुळे आपली खात्री आणखी पक्की होते.
आता आपण असं म्हणत नाही, “ही एक गोष्ट आहे जिच्यावर माझा विश्वास आहे.”
आपण म्हणतो, “ही गोष्ट मला माहीत आहे. मी ती अनुभवली आहे.”
दररोज आपण किती खोट्या गोष्टी खऱ्या असल्यासारख्या अनुभवत आहोत?
आपल्यापैकी किती जण स्वतःबद्दलच्या खोट्या गोष्टींवर अगदी मनापासून, पूर्ण विश्वास ठेवतात?
आपल्या ओळखीबद्दलची खोटी विधानं. आपल्या दिसण्याबद्दलची खोटी विधानं. इतर लोक आपल्याकडे कसं पाहतात याबद्दलची खोटी विधानं.
ज्या गोष्टी आपल्याला इतक्या उघडपणे खऱ्या वाटतात की त्यांना प्रश्न विचारण्याचा विचारही आपण कधी केलेला नसतो.
एखाद्या प्रचंड आकर्षक व्यक्तीचा विचार करा. अशी व्यक्ती जिच्याकडे पाहून तुम्ही म्हणता, “ही व्यक्ती खरंच, निःसंशय आकर्षक आहे. डोळे असलेलं कुणीही ते पाहू शकतं.” तिच्या आसपासचे सगळेही तेच मानतात.
पण ती व्यक्ती मनापासून स्वतःला कुरूप समजते.
आरशात पाहताना तिला काय दिसतं?
एक कुरूप व्यक्ती.
तिच्या आजूबाजूच्या सगळ्यांना एक आकर्षक व्यक्ती दिसते. पण स्वतःकडे पाहताना तिला पूर्णपणे वेगळीच व्यक्ती दिसते.
इतर सगळ्यांना दिसणारी आकर्षक व्यक्ती तिला दिसत नाही. तिला एक कुरूप व्यक्ती दिसते.
का?
कारण स्वतःबद्दल ती मानत असलेलं खोटं तिच्यासाठी वास्तव बनलं आहे.
तुम्ही तिला शंभर वेळा सांगू शकता की ती आकर्षक आहे. पण आपण कुरूप आहोत याची तिला खात्री असेल, तर ती कौतुकाचा प्रत्येक शब्द झटकून टाकू शकते.
“ते फक्त चांगलं बोलत आहेत.”
“त्यांना खरंच तसं वाटत नाही.”
तिच्या विश्वासाला आव्हान देऊ शकणाऱ्या गोष्टीचाही अर्थ तो विश्वास टिकून राहील अशा पद्धतीने लावला जातो.
मी काय म्हणतोय ते कळतंय?
तुम्ही आकर्षक असूनही स्वतःला कुरूप असल्यासारखं अनुभवू शकता, कारण तुम्ही स्वतःबद्दल तसंच मानता.
आता लोकांमध्ये मिसळण्याच्या प्रसंगांचा विचार करा.
किती लोक स्वतःला कंटाळवाणं समजतात? लोकांना न आवडणारं समजतात? आपण अवघडलेले असतो, कुणाशी आपलं जमत नाही आणि मित्र बनवणं आपल्याला कठीण जातं, असं किती जण मानतात?
दोन व्यक्तींचं उदाहरण देतो.
त्या एकाच व्यक्तीसोबत तसाच संवाद साधायला जातात.
पहिली व्यक्ती असा विचार करत जाते, “मी कंटाळवाणा आहे. मी विनोदी नाही. माझ्यात आकर्षून घेण्याची क्षमता नाही. माझ्याकडे बोलण्यासारखं काहीही रंजक नाही. मी कुणालाच आवडत नाही.”
दुसरी व्यक्ती असा विचार करत जाते, “मी लोकांना आवडणारी व्यक्ती आहे. मी रंजक आहे. या संवादात सांगण्यासारखं काहीतरी मोलाचं माझ्याकडे आहे.”
कुणाचा संवाद चांगला होण्याची शक्यता जास्त आहे?
आता पुढच्या अनुभवातून हे दोन्ही विश्वास खरे असल्यासारखे कसे वाटू लागतात, ते पाहा.
पहिली व्यक्ती स्वतःला रोखून धरते. सांगण्यासारखा एखादा किस्सा असतो, पण कुणाला रस वाटणार नाही असं ती ठरवते. तिचं एखादं मत असतं, पण ती ते स्वतःपुरतंच ठेवते. एखादी गंमत सुचते, पण सांगण्याइतकी ती मजेदार नसावी असं ठरवते.
दुसऱ्या व्यक्तीला ज्यांत रस वाटला असता अशाच गोष्टी कधी व्यक्त होत नाहीत, कारण आपल्याकडे सांगण्यासारखं काहीच नाही असा विश्वास तिने आधीच ठेवलेला असतो.
आणि स्वतःला रोखून धरताना, आपल्याला कुणी पसंत करत नाही याचा पुरावा म्हणून ती सगळ्या गोष्टींचा अर्थ लावत असते.
कुठलातरी आवाज ऐकू आल्यामुळे समोरची व्यक्ती क्षणभर दुसरीकडे पाहते.
पण तिच्या मनात त्याचा अर्थ असा होतो, “त्यांना कंटाळा आलाय. त्यांना माझ्याशी बोलायचं नाहीये.”
मध्ये थोडी शांतता येते.
“यावरून सिद्ध होतं की मी कंटाळवाणा आहे. मला ही शांतता भरून काढायला हवी. माझ्याकडे बोलण्यासारखं चांगलं काहीच नाही.”
समोरच्या व्यक्तीच्या लक्षात ती शांतता कदाचित आलेलीही नसते. पण पहिल्या व्यक्तीने आधीच तिचं स्वतःविरुद्धच्या पुराव्यात रूपांतर केलेलं असतं.
एखादं हसूसुद्धा फक्त औपचारिक सौजन्य म्हणून झटकून टाकलं जाऊ शकतं.
मग ती व्यक्ती अवघडल्यासारखी, तुटल्यासारखी वाटत, समोरच्याला आपण आवडलो नाही याची खात्री घेऊन त्या संवादातून बाहेर पडते.
“पाहिलंत? मी सांगितलंच होतं. संवाद साधण्यात मी अगदी वाईट आहे.”
आता दुसऱ्या व्यक्तीचा विचार करा.
आपल्याकडे सांगण्यासारखं काहीतरी आहे असा तिचा विश्वास असतो, म्हणून ती बोलते. किस्सा सांगते. प्रश्न विचारते. समोरच्या व्यक्तीला तिला खरंच ओळखण्याची संधी देते.
“माझ्यामुळे त्यांना कंटाळा येतोय का? मी त्यांना आवडतो का? मी काय बोलायला हवं?” असं सतत स्वतःला विचारण्याऐवजी ती समोरची व्यक्ती काय म्हणतेय ते ऐकत असते.
कुणी क्षणभर दुसरीकडे पाहिलं, तर ती लगेच त्याचा अर्थ नकार असा घेत नाही. थोडी शांतता आली, तर ती फक्त शांतता असू शकते.
आपल्यात काहीतरी चुकतंय याचे पुरावे सतत शोधण्याऐवजी ती त्या संवादात मनाने उपस्थित असते.
हा मोकळेपणा नातं जुळण्याची संधी देतो. आणि तसं झाल्यावर ती असा विचार करत बाहेर पडते, “मला छान वाटलं. लोकांना माझ्याशी बोलायला आवडतं.”
दोन्ही व्यक्ती आपापला विश्वास खरा ठरल्यासारखं वाटत बाहेर पडू शकतात.
पहिली व्यक्ती मानते की ती लोकांना आवडत नाही, स्वतःला रोखते आणि निरागस गोष्टींचा अर्थ नकार असा लावते. मग त्या संवादाचा अनुभवच आपण लोकांना आवडत नाही याचा पुरावा म्हणून घेते.
दुसरी व्यक्ती मानते की ती लोकांना आवडते, बोलण्याची स्वतःला मोकळीक देते आणि लोकांना आपल्याशी बोलायला आवडतं याचा पुरावा म्हणून तो संवाद अनुभवते.
त्यांच्या विश्वासांनी त्या काय बोलल्या, त्यांना काय दिसलं आणि त्या संवादाला त्यांनी कोणता अर्थ दिला, यावर प्रभाव टाकलेला असतो.
आणि आता दोघांकडेही पुरावा म्हणून दाखवता येईल असा अनुभव असतो.
नेमकी हीच गोष्ट तुम्ही समजून घ्यावी असं मला वाटतं.
ज्या अनुभवामुळे एखादा विश्वास खरा वाटतो, त्याच अनुभवाला तो विश्वास आकार देऊ शकतो.
आणि हे फक्त आपण स्वतःबद्दल काय मानतो इथवर मर्यादित नाही.
कल्पना करा, कुणीतरी तुम्हाला सांगतं की तुम्ही ज्या व्यक्तीला भेटणार आहात ती अहंकेंद्री, आत्ममग्न, गर्विष्ठ आणि वाईट स्वभावाची आहे.
नंतर तुम्ही तिला भेटता, तेव्हा हे आधीच खरं मानलेलं असतं.
संवादात तुम्ही स्वतःवर ओढवलेल्या एखाद्या कठीण प्रसंगाचा उल्लेख करता. ती म्हणते, “गेल्या वर्षी माझ्यासोबतही असंच काहीसं झालं होतं.”
लगेच तुम्ही विचार करता, “हेच ते. सगळं स्वतःवर आणत आहेत.”
पण ती कदाचित असं म्हणू पाहत असेल, “मला समजतंय. मीही यातून गेलो आहे. तू एकटा नाहीस.”
जवळीक साधण्याचा प्रयत्न स्वार्थाचा पुरावा बनतो, कारण तिच्याबद्दल तुम्ही आधीपासून जे मानता, त्यातून तुम्ही तिच्या बोलण्याचा अर्थ लावत असता.
मग तुम्ही असा विचार करत निघता, “मला सांगितलं होतं तशीच ही व्यक्ती आहे. मी स्वतः ते अनुभवलंय.”
पण ती व्यक्ती कशी आहे हे तुम्ही अनुभवलं, की तुमच्या कानावर आलेल्या गोष्टींतून ती कशी आहे याचा अर्थ लावला?
आता फक्त “ठीक.” एवढंच म्हणणाऱ्या संदेशाचा विचार करा.
ती व्यक्ती तुमच्यावर नाराज आहे असा तुमचा आधीच विश्वास असेल, तर त्या छोट्याशा शब्दातही तुम्हाला नाराजी दिसू शकते. तिने कधी उच्चारलेलाच नसलेला थंड स्वर तुम्हाला ऐकू येतो.
तुमच्यात सगळं ठीक आहे असं तुम्ही मानत असाल, तर तोच संदेश अगदी साधा वाटू शकतो.
ती व्यक्ती कदाचित फक्त कामात असेल. पण तुम्हाला नाकारल्यासारखं वाटतं आणि मग ती भावना आणखी एक पुरावा बनते.
“मला माहीत होतं ते नाराज आहेत. मला ते जाणवत होतं.”
ती भावना खरी आहे. पण त्यामुळे तुम्ही लावलेला अर्थ खरा ठरत नाही.
तुम्ही काहीतरी मानलं. जे घडलं त्याचा अर्थ त्या विश्वासातून लावला. मग तो विश्वास बरोबर होता याचा पुरावा म्हणून स्वतः लावलेलाच अर्थ वापरला.
अशा प्रकारे एखादं खोटं स्वतःला अधिकाधिक पक्कं करत राहू शकतं, आणि त्याला पुरावे देणारे आपणच आहोत हे आपल्याला कधी कळतही नाही.
याचा परिणाम आपण शारीरिक वेदना कशा अनुभवतो इथवरही पोहोचू शकतो.
२०११ मधल्या एका प्रयोगात, संशोधक नियंत्रित उष्णतेने वेदना निर्माण करत असताना निरोगी स्वयंसेवकांना एक प्रभावी वेदनाशामक औषध दिलं गेलं. स्वयंसेवकांच्या अपेक्षा बदलल्या जात असताना औषधाची सांद्रता स्थिर ठेवण्यात आली.
वेदना कमी होतील अशी अपेक्षा नसताना औषध दिल्याच्या तुलनेत, सकारात्मक अपेक्षांमुळे वेदनांपासून मिळणारा आराम दुप्पट झाला. स्वयंसेवकांना वेदना वाढतील अशी अपेक्षा निर्माण करून दिली, तेव्हा त्या प्रयोगाच्या परिस्थितीत औषधामुळे मिळणारा आराम नाहीसा झाला.
संशोधकांनी वेदनांशी संबंधित मेंदूच्या कार्यातील बदलही नोंदवले.
याचा विचार करा.
त्याच औषधाचा परिणाम होत असताना, त्या लोकांना खरोखर किती वेदना जाणवल्या यावर त्यांच्या अपेक्षांचा प्रभाव पडला.
मेंदू किती शक्तिशाली आहे! आपले विश्वास किती शक्तिशाली आणि प्रभावी आहेत!
मग विचार करा, वर्षानुवर्षं बाळगलेल्या एखाद्या विश्वासाचा तुम्ही स्वतःला आणि तुमच्या आयुष्याला कसं अनुभवता यावर किती प्रभाव पडत असेल.
आणखी एक उदाहरण देतो.
एक व्यक्ती स्वतःला आळशी मानते. ती स्वतःला मूर्ख मानते, आयुष्यात आपण कधीच काही करणार नाही आणि जगाला देण्यासारखं आपल्याकडे काहीच मोलाचं नाही, असं मानते.
दुसरी व्यक्ती स्वतःला मेहनती मानते. आपण बुद्धिमान आहोत आणि जगाला देण्यासारखं आपल्याकडे काहीतरी मोलाचं आहे, असं मानते.
तुमच्या मते कुणाला यश मिळण्याची शक्यता जास्त आहे?
स्वतःला आळशी मानल्यावर काय होतं, याचा विचार करा.
तुम्ही कामं पुढे ढकलायला लागता. प्रयत्न करण्याची तसदी घेत नाही. गोष्टी अर्धवट सोडता, कारण मनात तुम्ही ठरवलेलं असतं की आपण असेच आहोत.
मग तुम्ही स्वतःचं जगणं पाहता आणि म्हणता, “पाहिलंत? मी सांगितलंच होतं. मी आळशी आहे.”
आणि आता तुमचा विश्वास आणखी पक्का झालेला असतो.
तुम्ही स्वतःला आळशी मानता, म्हणून आळशी माणसासारखे जगू लागता. मग तसं जगणंच तुम्ही आळशी असल्याचा पुरावा बनतं.
पण यापैकी किती पुरावे त्या विश्वासाला आधीच स्वीकारल्यामुळे निर्माण झाले?
याच चक्रात आपण अडकू शकतो.
आपण जे मानतो त्याचा आपण जे अनुभवतो त्यावर परिणाम होतो. आपण जे अनुभवतो ते आपल्या विश्वासाला आणखी पुरावे पुरवतं.
आणि भीतीदायक गोष्ट अशी की एखादं खोटं, जे अनुभव घडवायला ते मदत करतं, त्यांतूनच स्वतःला अधिक पक्कं करू लागू शकतं.
सुरुवातीला तुम्ही स्वतःबद्दल काहीतरी मानता. मग त्याला साजेसं वागता किंवा जे घडतं त्याचा अर्थ त्याची पुष्टी असा लावता, कारण तुमचा त्यावर विश्वास असतो.
शेवटी तुम्ही असं म्हणतच नाही, “मी स्वतःबद्दल हे मानतो.”
तुम्ही म्हणता, “मला स्वतःबद्दल हे माहीत आहे. मी ते अनुभवलं आहे.”
तुम्ही खोट्यावर विश्वास ठेवला. त्या खोट्यातून आयुष्य अनुभवलं. मग त्या अनुभवाचा वापर करून त्याच खोट्यावर आणखी विश्वास ठेवला.
आणि कळायच्या आत तुम्ही त्याभोवती तुमची मूळ ओळख उभी केलेली असते.
“मी मुळात असाच आहे.”
पण खोट्यावर विश्वास ठेवल्याचे परिणाम अनुभवले, म्हणून ते खोटं खरं होत नाही.
अवघडलेला एखादा संवाद झाला म्हणून तुम्ही लोकांना न आवडणारी व्यक्ती आहात असं सिद्ध होत नाही. एखादी गोष्ट अर्धवट सोडली म्हणून तुम्ही कधीही कोणतीच गोष्ट पूर्ण करू शकत नाही असं सिद्ध होत नाही.
तरीही या गोष्टींवर तुमचा आधीच विश्वास असेल, तर प्रत्येक अनुभव आणखी एक पुरावा बनतो. आणि प्रत्येक पुराव्याबरोबर त्या विश्वासाला प्रश्न विचारणं अधिक कठीण होत जातं.
एखादं खोटं मानल्यामुळे झालेले परिणामच, ते खोटं सुरुवातीपासून खरं होतं याचा पुरावा म्हणून तुम्ही वापरू लागू शकता.
म्हणूनच “मला नैराश्य आहे” किंवा “मला चिंता जाणवते” याचं “मी मुळात असाच आहे” यात रूपांतर होताना पाहणं मला वैयक्तिकरीत्या आवडत नाही. हो, आयुष्याच्या या टप्प्यावर तुम्हाला अधिक वेळा उदास किंवा चिंताग्रस्त वाटत असेल, किंवा सतत देखभालीची गरज असलेल्या एखाद्या स्थितीसोबत तुम्ही जगत असाल. पण मित्रा, तिलाच तुमची संपूर्ण ओळख बनवू नका.
कारण एकदा “हा मला येणारा एक अनुभव आहे” याचं “मी म्हणजे एवढंच” असं झालं, की चिंतेचा प्रत्येक क्षण किंवा प्रत्येक कठीण दिवस हा तुम्ही कायम असेच राहणार असल्याचा पुरावा वाटू लागू शकतो.
तुम्ही कशाला सामोरं जात आहात ते मान्य करा. तुम्हाला हवी असलेली मदत घ्या. पण “मला हे आहे” याचं “मी म्हणजे हेच” असं होऊ देऊ नका.
आणि यापैकी काही विश्वास आपल्याला त्यांना प्रश्न विचारण्याइतकं वय होण्याआधीच देण्यात आले होते.
एखाद्या मुलाला तो अक्षम आहे किंवा त्याच्यामुळे निराशा होते असं पुन्हा पुन्हा सांगा, आणि ते शब्द तो स्वतःला कसं समजतो याचा भाग बनू शकतात.
ज्यावर त्याचा विश्वास होता अशा कुणीतरी त्याला ‘तू करू शकत नाहीस’ असं पटवून दिल्यामुळे, तो ज्या गोष्टी शिकू शकला असता, साध्य करू शकला असता किंवा निर्माण करू शकला असता, त्या टाळू शकतो.
शेवटी, कुणाचं तरी त्याच्याबद्दलचं मत हीच त्याच्या जगण्याची ओळख बनते.
माझ्या आयुष्यात मला सर्वाधिक प्रेरणा देणाऱ्या दोघांपैकी एका व्यक्तीबद्दल सांगायचं आहे (दुसरी माझी आई): माझे बाबा.
माझे बाबा गरिबीत वाढले. त्यांचे दोन्ही पालक भयंकर होते आणि त्यांनी त्यांना स्वतःबद्दल भयंकर खोट्या गोष्टी शिकवल्या.
त्यांना एक निर्णय घ्यायचा होता.
स्वतःबद्दल शिकवलेल्या त्या गोष्टींवर ते विश्वास ठेवणार होते का? ज्या आयुष्यात ते वाढले, त्यालाच ते पुढे उभारणार असलेलं भविष्य ठरवू देणार होते का?
की ते काहीतरी वेगळं मानणार होते?
मी लहान असताना आमच्याकडे फारसं काही नव्हतं. खरं तर खूपच थोडं होतं.
पण माझे बाबा मला म्हणायचे, “बाळा, आपण यशस्वी आहोत,” हे मला आठवतं.
आणि मला जवळजवळ हसू आल्याचंही आठवतं.
मी लहान होतो. मूर्ख होतो. विश्वासाबद्दल त्यांना जे समजत होतं, ते मला समजत नव्हतं.
मी आजूबाजूचं वास्तव पाहायचो. आमच्याकडे जे काही होतं ते पाहायचो, आणि त्या वेळी ते जवळजवळ काहीच नव्हतं. मग मनात म्हणायचो, “छे, आपण कुठे यशस्वी आहोत.”
मला जे काही दिसत होतं ते सगळं त्यांच्या बोलण्याच्या विरुद्ध असल्यासारखं वाटायचं.
पण माझ्या बाबांचा त्यावर विश्वास होता.
ते यशस्वी आहेत हा विश्वास जणू त्यांच्या डीएनएमध्ये होता. ती त्यांची मूळ ओळख होती.
त्यांचा स्वतःवर असा अढळ, न थांबणारा, सकारात्मक विश्वास होता. आमच्या परिस्थितीतून मला ते पटण्याचं कारण मिळण्याआधीच त्यांनी स्वतःला यशस्वी मानायचं ठरवलं होतं.
लहानपणी त्यांना जे मिळालं, त्याला आपण कोण बनणार हे ठरवू द्यायचं नाही, असा त्यांनी निर्णय घेतला.
आणि मी त्यांना माझ्या ओळखीचा सर्वात यशस्वी माणूस बनताना पाहिलं आहे.
माझ्याकडे जे काही आहे आणि मी जो काही आहे, ते सगळं त्यांनी मला दिलेल्या गोष्टींमुळे आहे. त्यांचं शहाणपण आणि त्यांनी शिकवलेले आयुष्याचे धडेही त्यात येतात.
आणि त्यांनी दिलेल्या सर्वात मोठ्या धड्यांपैकी एक असा होता, जो त्या वेळी मला समजलाच नव्हता.
स्वतःला यशस्वी मानण्यासाठी त्यांनी आमचं आयुष्य यशस्वी दिसू लागण्याची वाट पाहिली नाही.
आजूबाजूचं सगळं काही वेगळंच सांगत असल्यासारखं वाटत असतानाही त्यांनी त्यावर विश्वास ठेवला.
आमच्याकडे काय आहे ते पाहून त्यावरूनच आपण कोण आहोत हे ठरतं, असं मला वाटायचं. आमच्याकडे असलेल्या गोष्टींमध्ये मला ते दिसण्याआधीच माझ्या बाबांचा आपण कोण आहोत यावर विश्वास होता.
आणि जो विश्वास सोडायला त्यांनी नकार दिला, त्याला अनुसरून त्यांचं आयुष्य घडताना मी पाहिलं आहे.
त्याची मुळं विश्वासात होती.
किती लोक आपलं बालपण, आपली परिस्थिती आणि आयुष्याने दिलेल्या पत्त्यांना आपली संपूर्ण ओळख ठरवू देतात?
“मी गरिबीत जन्मलो, म्हणून मी कायम गरीबच राहणार.”
“आयुष्याने मला सोपी सुरुवात दिली नाही, म्हणून मी कधीच यशस्वी होणार नाही.”
“माझे आईवडील व्यसनी होते, म्हणून मीही कायम व्यसनीच असणार.”
कुणीतरी त्यांना स्वतःबद्दल काय मानायचं ते शिकवलं. मग त्यांनी आयुष्यभर त्याच मर्यादेत जगणं स्वीकारलं. काहीतरी वेगळं मानलं असतं तर आपण कोण बनू शकलो असतो, हे त्यांनी कधी शोधलंच नाही.
माझ्या बाबांनी मला दाखवलं की बालपणाने तुमच्या हाती दिलेली ओळख तुम्हाला स्वीकारावीच लागते असं नाही.
आणि माझा विश्वास हा आहे: तुम्ही कुठवर जाल हे ठरवणारी एकमेव गोष्ट म्हणजे तुम्ही स्वतःबद्दल काय मानता.
तुम्ही कोण आहात हे ठरवण्याचा अधिकार तुमच्या बालपणाला नाही. लोकांनी तुमच्याबद्दल काय म्हटलं किंवा आयुष्याने तुम्हाला कोणते पत्ते दिले, यांनाही नाही.
तुम्ही स्वतःबद्दल काय मानायचं, हे तुम्ही ठरवता.
आता हे चक्र उलट दिशेने चालू लागलं, अशी कल्पना करा.
तुम्ही मानू लागता, “मी मेहनती आहे. मी हाती घेतलेली गोष्ट पूर्ण करणारी व्यक्ती आहे. माझ्याकडे देण्यासारखं काहीतरी मोलाचं आहे.”
कदाचित सुरुवातीला तुमचा त्यावर पूर्ण विश्वास नसेल. पण तो विश्वास असलेल्या व्यक्तीसारखं जगण्याची संधी तुम्ही स्वतःला देऊ लागता.
तुम्ही काहीतरी पूर्ण करता. प्रयत्न करता. स्वतःला दिलेला शब्द पाळता.
आणि मग हळूहळू त्या विश्वासामागे काहीतरी खरोखरच उभं राहतं.
तुम्ही स्वतःला मेहनती व्यक्ती म्हणून पाहू लागता आणि तसं वागू लागता. ते वागणं तुम्हाला पुरावे देतं. त्या पुराव्यांमुळे विश्वास आणखी पक्का होतो.
जी प्रक्रिया तुम्हाला मर्यादित करत होती, तीच तुम्हाला हवी ती व्यक्ती बनायला मदत करू शकते.
पण समोरच्याला आपल्याला ओळखण्याची संधी मिळण्याआधीच, आपण लोकांना आवडत नाही असं आपल्यापैकी किती जण ठरवतात?
प्रयत्न करण्याआधीच आपण अपयशी ठरणार असं आपल्यापैकी किती जण ठरवतात?
काहीही देण्याआधीच आपल्याकडे देण्यासारखं काही नाही असं आपल्यापैकी किती जण ठरवतात?
आणि मग त्या निर्णयांना सत्य मानत आपण वर्षानुवर्षं घालवतो.
म्हणून तुम्हाला मेहनती व्हायचं असेल, तर तुम्ही मेहनती व्यक्ती आहात यावर विश्वास ठेवायला सुरुवात करा.
आत्मविश्वास हवा असेल, तर तुम्ही आत्मविश्वासू व्यक्ती आहात यावर विश्वास ठेवायला सुरुवात करा.
जगाला काहीतरी द्यायचं असेल, तर तुमच्याकडे देण्यासारखं काहीच नाही असं मानणं थांबवा.
पण तुम्हाला विश्वास ठेवावा लागेल. स्वतःला सांगितलेल्या खोट्या गोष्टींवर मात करण्यासाठी खूप श्रद्धा लागते. आणि तुम्ही पुरेसा विश्वास ठेवलात, तर शेवटी त्याप्रमाणे जगू लागाल.
मग त्या विश्वासांना खरोखर आधार मिळेल अशा पद्धतीने जगा.
प्रयत्न करा. मनातला विचार मांडा. जी गोष्ट आपण पूर्ण करू शकत नाही असं सतत स्वतःला सांगता, ती पूर्ण करा.
आणि आधी तुम्ही जे मानत होतात त्याला आव्हान देणारे पुरावे दिसू देण्याची मोकळीक स्वतःला द्या.
कारण प्रत्येक चांगला अनुभव झटकून टाकत आणि प्रत्येक वाईट अनुभव गोळा करत राहिलात, तर बदलत असलेलं आयुष्यही जुन्याच खोट्याचा पुरावा वाटत राहू शकतं.
तुमचे विश्वास बदलतात तसं तुमचं वागणं बदलू लागतं. वागणं बदलतं तसं काहीतरी वेगळं अनुभवण्याची संधी तुम्ही स्वतःला देता.
मग तो विश्वास आणखी बळकट होतो, कारण तुम्ही आता तो स्वतः अनुभवू लागलेले असता.
स्वतःबद्दलचे तुमचे विश्वास तुम्ही ज्या मर्यादांमध्ये जगता त्या बनू शकतात, मग ते विश्वास खोटे असले तरीही.
कोणत्याही गोष्टीबद्दल तुम्ही जे मानता ते तुमच्या जगण्यात सत्य असल्यासारखं प्रकट होणारच, म्हणून विचारपूर्वक विश्वास ठेवा.
तुम्ही आत्मविश्वासू, लोकांना आवडणारे, प्रभावी, मेहनती आणि बुद्धिमान आहात असं मानायला सुरुवात केलीत, तर तुमचं आयुष्य कसं दिसेल याची कल्पना करा.
तुमच्या ओळखीतलं किती तुम्ही शोधून काढलेलं आहे आणि किती तुम्ही पुन्हा पुन्हा मानत आलेलं आहे?
त्या महिलांना आपल्या चेहऱ्यावर व्रण आहे असा विश्वास होता. त्यांनी संवादातल्या काही गोष्टींचा अर्थ त्यावरच्या प्रतिक्रिया असा लावला. प्रत्यक्षात नसलेल्या व्रणाबद्दलच्या विश्वासाला त्यांचा अनुभव पुष्टी देत असल्यासारखा वाटला.
आपल्यात काहीतरी चुकीचं आहे असं मानत त्याभोवती आयुष्य उभारणारे आपण किती जण आहोत, आणि ते खरं आहे का हा प्रश्न आपण कधी विचारलाच नाही?
एखाद्या व्रणावर मात करण्यासाठी उरलेलं संपूर्ण आयुष्य खर्च करण्याआधी, तो खरंच आहे ना याची खात्री करा.